Ομιλία του Δρ Δημήτρη Καλαϊτζίδη στο 4ο Συμπόσιο

Αγαπητοί και εκλεκτοί προσκεκλημένοι ομιλητές, αγαπητοί και εκλεκτοί εισηγητές, αγαπητοί και εκλεκτοί προσκεκλημένοι μας, αγαπητοί και εκλεκτοί συνάδελφοι από νηπιαγωγεία, δημοτικά, γυμνάσια, λύκεια, πανεπιστήμια, αγαπητοί πρόεδροι των συνεργαζόμενων πανεπιστημιακών σχολών.
Η αειφόρος ή βιώσιμη ή πράσινη ανάπτυξη αποτελεί παγκόσμιο στόχο εν μέσω ασαφούς στρατηγικής και χρήσης πολιτικών εργαλείων, υπό την υψηλή εποπτεία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών και ορισμένων χωρών-κηδεμόνων.
Η επιδίωξη της αειφόρου ανάπτυξης ή απλώς της αειφορίας, συνδέεται στενά με την κριτική του ισχύοντος προτύπου ανάπτυξης και με την προσπάθεια διατύπωσης εναλλακτικών λύσεων ή εναλλακτικών συστημικών προτύπων που θα αντικαταστήσουν το αναποτελεσματικό σημερινό πολιτικο-οικονομικό σύστημα.
Μέρος του χαρακτήρα της αειφόρου ανάπτυξης είναι η μεταβολή από το ποσοτικό στο ποιοτικό, από τη σπατάλη στο μέτρο, από την ασυδοσία του παγκοσμιοποιημένου κεφαλαίου σε μια παγκόσμια διακυβέρνηση με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και όρους.
Ουσιαστικά, πρόκειται για προσπάθεια να γίνει πραγματικότητα μια αφηρημένη ιδέα, προς όφελος του παγκόσμιου οικοσυστήματος, μέρος του οποίου είναι-ασφαλώς- ολόκληρος ο ανθρώπινος πληθυσμός.
Η αειφόρος ανάπτυξη ή αειφορία, συνδέεται στενά με αλλαγή στις αξίες, στις στάσεις και στις συμπεριφορές σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Για το λόγο αυτό συνδέθηκε εξ αρχής με την εκπαίδευση. Την εκπαίδευση που είναι προσανατολισμένη στον στόχο της αειφορίας, δηλαδή εκπαίδευση για την αειφορία ή εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη όπως αναφέρεται στα επίσημα κείμενα του ΟΗΕ και άλλων διεθνών οργανισμών.
Η σημασία της εκπαίδευσης για την αειφορία αναγνωρίζεται πανηγυρικά στο 36ο Κεφάλαιο της Ατζέντα 21 του Ρίο (1992) αφού αναφέρεται ότι «η εκπαίδευση είναι κρίσιμος παράγοντας στην προώθηση της αειφόρου ανάπτυξης και στη βελτίωση της ικανότητας των πολιτών ν’ αντιμετωπίζουν ζητήματα περιβάλλοντος και ανάπτυξης».
Όμως η εκπαίδευση πρέπει να αλλάξει σε σημαντικό βαθμό προκειμένου να συμβάλλει στην αλλαγή προς την αειφορία, δεδομένου ότι θεωρήθηκε ως μια από τις αιτίες των προβλημάτων του περιβάλλοντος, εξαιτίας του κατακερματισμού της γνώσης, της επιμονής στην εξειδίκευση, της ιδιαίτερης βαρύτητας που δόθηκε στην τεχνολογική εκπαίδευση με την ταυτόχρονη απαξίωση των ανθρωπιστικών σπουδών, όπως, μεταξύ άλλων, αναφέρει στο πρόσφατο βιβλίο του «Προς ένα νέο πρότυπο ζωής» ο Γιάννης Παλαιοκρασσάς (2009). Έτσι, στο άρθρο 36 της Ατζέντα 21 προτείνεται να δεσμευτούν οι κυβερνήσεις όλων των χωρών του κόσμου να υποστηρίξουν αλλαγές στα εκπαιδευτικά τους συστήματα ώστε να προωθήσουν την εκπαίδευση για την βιώσιμη ανάπτυξη (UN, 1992). Όπως εύστοχα σημείωσε ο Orr (1992) «η κρίση δεν μπορεί να επιλυθεί με το ίδιο είδος εκπαίδευσης που συνέβαλε στη δημιουργία των προβλημάτων». Άρα, είναι προφανής η ανάγκη «αναπροσανατολισμού» ή καλύτερα ριζικής αλλαγής της εκπαίδευσης με κύρια εργαλεία:
1.     Τον πλήρη αναπροσανατολισμό όλου του εκπαιδευτικού συστήματος προς την εκπαίδευση για την αειφορία, προκειμένου όλοι οι πολίτες να αποκτήσουν γνώσεις, στάσεις, ικανότητες απαραίτητες για την υλοποίηση του στόχου της αειφορίας.
2.     Τη ριζική, τολμηρή έως επαναστατική αναθεώρηση των αναλυτικών και των ωρολογίων προγραμμάτων με κατεύθυνση την αειφορία, σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Εξίσου, τη διαμόρφωση αντίστοιχων αναλυτικών προγραμμάτων για την μη τυπική διαβίου εκπαίδευση, ενώ θα πρέπει να ενισχυθούν ποικιλοτρόπως οι ΜΚΟ για να συνεχίσουν και να εμπλουτίσουν την άτυπη διαβίου εκπαίδευση των πολιτών σχετικά με την αειφορία.
3.     Την εγκατάλειψη όλων των διδακτικών, διοικητικών και άλλων πρακτικών που συντηρούν την μη αειφορική εκπαίδευση και την εισαγωγή των κατάλληλων μεθοδολογικών, παιδαγωγικών, διδακτικών και διοικητικών εργαλείων, προκειμένου να διευκολυνθεί ο αναπροσανατολισμός της εκπαίδευσης προς την αειφορία.
4.     Και μια και μας φιλοξενεί το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, απαιτείται ένα εθνικό σχέδιο επένδυσης στην έρευνα με κατεύθυνση την αειφορία. Σ’ αυτό το σημείο ας παραδειγματιστούμε από τον Σαρκοζί. Ο εθνικός δανεισμός ας γίνει για ένα βιώσιμο μέλλον και όχι για την δανειοσυντηρούμενη υπερσπατάλη.
Το σημερινό ελληνικό σχολείο απέχει παρασάγγες από την αειφορική λειτουργία, αφού οι εκπαιδευτικοί και οι διευθυντές (όπως αποκαλύπτουν πρόσφατες έρευνες στις οποίες θα γίνουν αρκετές αναφορές στο συμπόσιό μας) σε ελαχιστότατο ποσοστό γνωρίζουν την έννοια της αειφορίας και φυσικά σε ακόμη μικρότερο ποσοστό υιοθετούν παιδαγωγικές και διδακτικές ή διοικητικές προσεγγίσεις και πρακτικές που είναι προσανατολισμένες προς την αειφορία. Δεκαοκτώ χρόνια μετά την Ατζέντα 21, δεκατρία  χρόνια μετά την Παγκόσμια   Διάσκεψη της Θεσσαλονίκης και δέκα χρόνια μέσα στον 21ο αιώνα, το ελληνικό σχολείο (με φωτεινές εξαιρέσεις ασφαλώς) τσαλαβουτά δεξιά και αριστερά χωρίς να κάνει τίποτε ουσιαστικό προς τον στόχο της αειφορίας. Οι σημαντικοί, πράγματι, οικονομικοί και ανθρώπινοι πόροι που έχουν επενδυθεί στα προγράμματα Π.Ε.,  στα ΚΠΕ και στην επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σχετικά με την Π.Ε. και την Εκπ/ση για την Αειφορία, έχουν σημαντική επιρροή στο εκπαιδευτικό σύστημα, αλλά μόνο στο πεδίο της μεθοδολογικής-διδακτικής ποικιλίας. Δυστυχώς έχουν ασήμαντη επίδραση στη συνολική λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος και του σχολείου.
Το σχολείο λοιπόν, και σ’ αυτό περιλαμβάνεται ασφαλώς και το πανεπιστήμιο, θα πρέπει να αποτελέσει μια κυψέλη αειφορίας σε όλα τα επίπεδα ταυτόχρονα: Στο επίπεδο του αναλυτικού προγράμματος/προγράμματος σπουδών, στο επίπεδο της διοίκησης, στο επίπεδο της διδακτικής μεθοδολογίας, στο επίπεδο της λήψης αποφάσεων, στο επίπεδο της κατασκευής, λειτουργίας και συντήρησης του σχολικού κτηρίου, της σχολικής αυλής, στο επίπεδο της αλληλεπίδρασης σχολείου και κοινωνίας, στο επίπεδο των διαπροσωπικών σχέσεων, παντού. Ουσιαστικά θα πρέπει να αποτελέσει το «νέο εκπαιδευτικό παράδειγμα» όπως αναφέρει ο Απ. Κατσίκης. Για το λόγο αυτό θα πρέπει να συνταχθεί άμεσα το εθνικό σχέδιο για την εκπαίδευση προς την αειφορία, όπως προκύπτει και από την Στρατηγική της UNECE την οποία η Ελλάδα έχει υιοθετήσει.
Για να κάνω μια αναφορά στον προσκεκλημένο μας Τζον Χάκλ του οποίου η σκέψη έχει διαποτίσει τον χώρο της εκπαίδευσης για την αειφορία, «Το Αειφόρο Σχολείο του μέλλοντος είναι μία εννοιολογική σύλληψη που έρχεται να εξυπηρετήσει την υπόθεση της αειφορίας και ως εκ τούτου θα πρέπει τελικά στην ολοκληρωμένη του μορφή/εκδοχή να καλύπτει όλες τις διαστάσεις της αειφορίας» (Huckle, 2002) (μτφρ. Αγγελίδου-Κρητικού).
 
Αυτή η στιγμή είναι μάλλον η καλύτερη για να ανακοινώσουμε την πρωτοβουλία μας, την πρωτοβουλία του Συμβουλίου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ για τη θεσμοθέτηση του «Βραβείου Αειφόρου Σχολείου». Πρόκειται για ένα νέο θεσμό που ωθεί τα σχολεία της χώρας μας σε άμιλλα για καλύτερες επιδόσεις στο συνολικό πρασίνισμα του σχολείου. Όσα σχολεία θα λαμβάνουν μέρος θα διαγωνίζονται στην προσπάθεια συνολικού πρασινίσματος μέσω ποικίλων δράσεων οι οποίες θα οδηγούν στη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας, νερού, χαρτιού, στο άνοιγμα του σχολείου στην κοινωνία, στην ανάπτυξη στάσεων και συμπεριφορών από όλα τα μέλη της σχολικής κοινότητας που θα συνάδουν με τις αρχές της αειφορίας, κτλ.  Για το σκοπό αυτό έχουμε διαμορφώσει μια σειρά από κριτήρια-δείκτες, λαμβάνοντας υπόψη μας τη διεθνή βιβλιογραφία.
Πάρα πολλά σχολεία υλοποιούν περιβαλλοντικά προγράμματα σχετικά με τις ήπιες και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, σχετικά με την βελτίωση του σχολικού περιβάλλοντος, σχετικά με τη βελτίωση της λειτουργίας του σχολείου, κτλ. Υπάρχουν επίσης δίκτυα σχολείων που προσπαθούν να κάνουν τα σχολεία φιλικά προς το περιβάλλον. Όλα αυτά τα σχολεία θα μπορέσουν να εκφραστούν μέσω του Βραβείου Αειφόρου Σχολείου, να μορφοποιήσουν και να εστιάσουν τη δράση τους, να επιτύχουν αποτελέσματα και να διεκδικήσουν τη διάκριση σε ένα θεσμό ευγενικής άμιλλας. Το βραβείο αειφόρου σχολείου, θα βοηθήσει το σχολείο να εφαρμόσει στην πράξη όσα διδάσκει στο πλαίσιο των προγραμμάτων εκπαίδευσης για την αειφορία. Επιπλέον θα δώσει ένα σοβαρό κίνητρο στη σχολική κοινότητα να υιοθετήσει όλες εκείνες τις αρχές της αειφορίας που θα συμβάλλουν στην προστασία του περιβάλλοντος και στη δημιουργία υπεύθυνων πολιτών οι οποίοι θα σέβονται, θα υπερασπίζονται και θα προστατεύουν το περιβάλλον. Πέραν τούτων θα βοηθήσει στην ανάπτυξη πνεύματος συνεργασίας μεταξύ δασκάλων/καθηγητών, μαθητών/μαθητριών, γονέων και παραγόντων της τοπικής κοινωνίας, με κοινό στόχο τη συμβολή του σχολείου στην αειφορία και στην προστασία του περιβάλλοντος.
Έτσι,  η επίδραση του Βραβείου Αειφόρου Σχολείου δεν περιορίζεται στα στενά πλαίσια του σχολείου, αλλά επεκτείνεται στον ευρύτερο κοινωνικό του περίγυρο, επιδρά δηλαδή, σε σημαντικό τμήμα της κοινωνίας.
Θέλουμε να ευχαριστήσουμε θερμά το Υπουργείο Παιδείας Διαβίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, το οποίο ενέκρινε αυτήν την πρωτοβουλία, αναγνωρίζοντας την συμβολή της στην επίτευξη του κοινού στόχου, δηλ. ενός σχολείου που θα προηγείται και δεν θα έπεται της εποχής του. Θέλουμε να ευχαριστήσουμε επίσης την εταιρεία τηλεπικοινωνιών WIND και το Ίδρυμα Μποδοσάκη που πίστεψαν στη χρησιμότητα και την αξία  αυτού του βραβείου και αποφάσισαν να το στηρίξουν οικονομικά.
Θα κλείσω την εναρκτήρια ομιλία μου με ένα μικρό γεγονός που ίσως δίνει νόημα σ’ αυτό που ξεκινάμε όλοι μαζί απόψε εδώ στο φιλόξενο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών:  Μια δημοσιογράφος μου τηλεφώνησε ενόψει του συμποσίου προκειμένου να την ενημερώσω σχετικά με την έννοια του αειφόρου σχολείου. Με άκουγε αμίλητη για αρκετά λεπτά. Κάποια στιγμή με ρώτησε πού υπάρχουν τέτοια σχολεία: στην Ολλανδία-υποθέτω- στην Σουηδία, στην Γαλλία; Απογοητεύτηκε όταν της είπα ότι το αειφόρο σχολείο σήμερα είναι περισσότερο μια επιδίωξη, ένα όραμα, παρά μια διαδεδομένη πραγματικότητα. Έκλεισε τη συνομιλία μας λέγοντάς μου ότι οι πολίτες δεν καταλαβαίνουν ακόμη αυτές τις έννοιες και ότι χρειάζεται πολλή ενημέρωση για να τις κατανοήσουν. Δεν διαφώνησα μαζί της, άλλωστε γι αυτό είμαστε όλοι εδώ απόψε. Για να βελτιώσουμε και να αυξήσουμε την κατανόηση, για ισχυροποιήσουμε τις συνεργασίες και τις συμμαχίες μας, για να ανταλλάξουμε ιδέες και απόψεις, για να πάρουμε κάτι από την πολύτιμη γνώση και πείρα των καλών δασκάλων που βρίσκονται ανάμεσά μας, για να προσπαθήσουμε όλοι μαζί να κάνουμε όσο πιο αειφόρο μπορούμε το σημερινό σχολείο και να εξασφαλίσουμε ότι το μελλοντικό θα είναι ακόμα πιο αειφόρο.
Διακεκριμένοι επιστήμονες θα μας φωτίσουν σχετικά με τις θεματικές του συμποσίου μας, Τη δομή του αειφόρου σχολείου, τη διοίκηση και τη λειτουργία του αειφόρου σχολείου, το πρόγραμμα σπουδών του αειφόρου σχολείου, τις κτηριακές εγκαταστάσεις και υποδομές του αειφόρου σχολείου, τα σχολικά δίκτυα για το αειφόρο σχολείο.
Ελπίζω βάσιμα ότι το 4ο Συμπόσιό Το αειφόρο σχολείο του παρόντος και του μέλλοντος, θα συμβάλλει στην επιτυχία του κοινού στόχου, τον αναπροσανατολισμό του σχολείου προς την αειφορία.